Nefret Neden Bu Kadar Güçlü?

Nefret çoğu zaman “en kötü duygu” olarak anılır. Bu tanımın haklı bir karşılığı vardır; çünkü nefret, hedefini yalnızca hatalı ya da rahatsız edici olarak görmez, onu özünde kötü, tehlikeli ve çoğu zaman değişmez olarak algılar. Bu nedenle nefret, öfkeden daha kalıcı, basit bir hoşlanmamadan ya da antipati duygusundan çok daha yoğun ve ağır hissedilir. 

Klasik ve güncel psikoloji yaklaşımlarına göre, hayatta anlam duygusu genellikle insanın kendisi için önemli bir amaca sahip olması ve dünyayı tutarlı bir yer olarak algılamasıyla ilişkilidir. Bu amaçların çoğu zaman topluma faydalı ya da en azından zararsız olduğu varsayılır. Ancak son yıllardaki araştırmalar rahatsız edici bir soruyu gündeme getiriyor:

Nefret de insana bir anlam duygusu veriyor olabilir mi?

Psikolojideki kuramlar, tehdit algısının yükseldiği dönemlerde insanların kolektif ve ideolojik nefretlere daha güçlü biçimde yöneldiğini uzun zamandır öne sürüyor. Görünen o ki nefretin tehlikeli gücü yalnızca yıkıcılığından gelmiyor; bazen insana amaç, yön ve netlik hissi de sağlayabiliyor. İşte nefreti anlamayı kritik kılan nokta tam da burası.

Nefret Nedir? Öfkeden ve Tiksintiden Nasıl Ayrılır?

Birinden nefret etmek ne demektir?

Öfke mi? Küçümseme mi? Tiksinti mi? Yoksa bunların hepsinden daha ağır ve daha kalıcı bir şey mi?

Ahmet’i düşünelim. İş yerinde bir meslektaşı kadınlara rahatsız edici davranışlarda bulunuyor, ayrımcı şakalar yapıyor ve hatta Ahmet’i hırsızlığa teşvik ediyor. Ahmet bunu reddettiğinde de ‘fazla yumuşak’ olmakla suçlanıyor. Ahmet belki açıkça ‘nefret ediyorum’ demez ama içinden şu düşünceler geçebilir: ‘Bu kişi çok yanlış şeyleri temsil ediyor. Keşke hayatımdan tamamen çıksa.

Bu duygu yalnızca öfke değildir. Yalnızca hoşlanmama da değildir. Daha derin, daha kapsamlı ve daha kalıcıdır: Nefret.

Günlük hayatta “trafikten nefret ediyorum” diyebiliriz. Ancak bir insandan nefret etmek çok daha güçlü bir iddiadır. Çünkü nefret, hedefi yalnızca yanlış yapan biri olarak değil, özünde kötü ve tehditkâr biri olarak görmeye dayanır.

Araştırmalar nefreti diğer olumsuz duygulardan şu yönleriyle ayırır:

• Daha yoğundur.

• Daha uzun sürer.

• Hedefi hem kişisel hem toplumsal düzeyde daha tehditkâr algılar.

• Sadece kaçınmayı değil, yüzleşmeyi, zarar vermeyi ya da ortadan kaldırmayı düşünmeye daha yatkındır.

Öfke genellikle bir davranışı değiştirmeye yöneliktir. Davranış değişirse öfke azalır.

Nefret ise davranışa değil, kişinin kim olduğuna yönelir. “Yanlış yaptı” değil, “Yanlış biri” düşüncesi hâkimdir. Bu yüzden geçici bir değişiklik nefreti yatıştırmaz.

Küçümseme başkasını aşağı görmektir.

Tiksinti uzak durmaktır.

Nefret ise çoğu zaman yok etmeyi istemektir, fiziksel, sosyal ya da sembolik olarak.

Nefret Hangi “Toprakta” Büyür?

Nefret genellikle ağır bir ihlal deneyimine tepki olarak ortaya çıkar: kötü muamele, aşağılanma, tekrar eden ihanetler ya da kasıtlı engellenmeler. Bu tür deneyimler, zihinde güçlü değerlendirmeler oluşturur:

•   Bu kişi/ grup “Kötü niyetli.” 

• “Tehlikeli.” 

• “Değişmez.” 

• “Ben güçsüzüm.” 

Nefreti diğer duygulardan ayıran nokta da burada başlar. Öfkede, karşı tarafın davranışının değişebileceğine dair bir alan vardır. Nefrette ise sorun davranıştan çıkıp kişinin doğasına bağlanır.

Bu bakış açısı güçlendikçe nefret, anlık bir tepki olmaktan çıkar ve kalıcı bir duygu haline gelir. Tek bir olaydan yola çıkarak, kişi ya da gruplar hakkında geniş ve genelleyici inançlara dönüşebilir.

Psikolojik olarak nefret üç temel algı etrafında şekillenir:

1. Kötü niyetli olduğu düşüncesi 

2. Tehlikeli olduğu algısı 

3. Kişinin kendini güçsüz hissetmesi 

Bu nedenle nefret, değiştirilebilir bir davranıştan çok, değişmez olduğuna inanılan bir karaktere yönelir ve bu da onu daha kalıcı kılar.

Nefretin Motivasyonel Hedefi: Yok Etmek

Olumsuz duyguların evrimsel olarak farklı işlevleri olduğu düşünülür:

• Hoşlanmama: “Uzak dur.”

• Öfke: “Değiştir.”

• Küçümseme: “Dışla.”

• Tiksinti: “Temas etme.”

Nefret ise daha radikal bir mesaj verir:

“Ortadan kaldır.”

Bu ortadan kaldırma zihinsel (itibarsızlaştırma), sosyal (dışlama), ya da fiziksel olabilir. Bu yüzden nefret yalnızca bir duygu değil, güçlü bir eylem çağrısıdır.

Nefret ve Kimlik Tehdidi

Araştırmalar, insanların maddi kayıplardan çok, temel değerlerine ve dünya görüşlerine ters düşen kişilere karşı daha yoğun nefret hissettiğini gösteriyor. Yaşam tarzı, değerler ya da dini inançlar gibi kimliğin merkezindeki konular söz konusu olduğunda, karşıt görüşler daha güçlü bir tehdit algısı yaratabiliyor.

Çünkü bu değerler yalnızca fikir değildir; kimliğimizin parçasıdır.

Kimlik tehdit edildiğinde tepki daha sert ve daha kalıcı olur.

Nefret bu noktada bir tür psikolojik savunma sistemi gibi çalışır.

“Biz”i korumak için “onlar”ı tehlikeli ilan eder.

Belirsizliği azaltır.

Dünyayı basitleştirir. 

Kolektif Nefret Neden Daha Kolay Yayılır?

Bu konuda yapılan bir araştırmada (toplam 847 kişiyle), insanlardan toplumdaki olaylara, kurumlara ya da gruplara karşı hissettikleri nefreti anlatmaları istendi.

Ortaya çıkan sonuç oldukça çarpıcıydı:

Bir gruba ya da topluluğa yönelik nefret, insanlarda kararlılık, enerji ve harekete geçme isteğini artırdı. Aynı zamanda kafa karışıklığını ve belirsizlik hissini azalttı. Çünkü bu tür duygular, insanı “bir şey yapmalıyım” hissine götüren içsel bir sistemle BAS (Davranışsal Yaklaşım Sistemi) bağlantılıdır. Bu sistem aktif olduğunda kişi kendini daha net, daha motive ve daha amaçlı hisseder.

Araştırmanın önemli bulgusu ise şuydu:

Toplumsal (kolektif) nefret, insanlara bir anlam ve yön duygusu verebilirken; bireysel nefret aynı etkiyi göstermedi. Bu da kolektif nefretin neden daha kolay yayıldığını açıklayabilir. Çünkü özellikle belirsizlik ve kriz anlarında, nefret zihne hızlı bir netlik sunar:

“Kim iyi, kim kötü? Biz kimiz, onlar kim? Ne yapmalıyız?”

Nefret Değiştirilebilir mi?

Zor bir sorudur. Çünkü nefret, hedefin değişmeyeceğine dair güçlü bir inanca dayanır. Bu inanç değişmedikçe duygu da kolay sönmez.

Yine de bir başlangıç noktası vardır:

Hedefin eylemlerini doğasından değil, koşullarından anlamaya çalışmak. Bu yapılanı onaylamak değildir; ancak mutlak ve değişmez kötülük algısını esnetebilir.

Belki de kritik ayrım şudur:

Öfke değişime alan bırakır.

Nefret alanı kapatır.

Nefreti Anlamak Neden Önemlidir?

Nefret; önyargı, ayrımcılık, nefret suçları ve şiddetin arkasındaki güçlü duygulardan biri olabilir. Bu yüzden onu sadece “kötü bir duygu” olarak görmek yeterli değildir. Nasıl ortaya çıktığını, neden bu kadar kalıcı olduğunu ve insana ne sağladığını anlamak gerekir.

Nefreti anlamaya çalışmak, onu meşrulaştırmak demek değildir. Aksine, nefretin insana nasıl hızlı bir şekilde “haklıyım” ve “bir amacım var” hissi verdiğini fark etmek, onun etkisini azaltmanın ilk adımı olabilir.

Belki de asıl soru şudur:

Eğer nefret bize bir anlam duygusu veriyorsa, bunun bedeli nedir? Ya da bunun karşılığında neyi kaybediyoruz?”

Nefret hakkında hâlâ öğrenecek çok şey var.

Ama şunu biliyoruz:

Nefret, sıradan bir öfke değildir.

Daha derine iner; kimlikle, tehdit algısıyla ve yok etme isteğiyle ilişkilidir.

Ve onu dönüştürmenin ilk adımı, gerçekten ne olduğunu açıkça görebilmektir.

Kaynaklar: 

Elnakouri, A., Hubley, C., & McGregor, I. (2022). Hate and meaning in life: How collective, but not personal, hate quells threat and spurs meaning in life. Journal of Experimental Social Psychology, 98, 104227. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S002210312100130X

Fischer, A. H., Halperin, E., Canetti, D., & Jasini, A. (2018). Why we hate. Emotion Review, 10(4), 309–320. https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1754073917751229 

Bu yazı Birgül Geyimci tarafından hazırlanmıştır ve tüm hakları saklıdır. Her türlü soru görüş ve önerileriniz için birgul@psikolojistanbul.com